Phẩm Hỷ Ái đề cập đến một khía cạnh tâm lý sâu sắc trong đời sống con người: tình cảm luyến ái và sự dính mắc. Trong phẩm này, Đức Phật phân tích mối liên hệ nhân quả giữa tình yêu thương thế tục và khổ đau. Sự lo âu và sợ hãi thường bắt nguồn từ những gì chúng ta yêu thích và nắm giữ. Ngài cũng chỉ ra rằng, việc không bị ràng buộc bởi yêu hay ghét sẽ giúp tâm hồn đạt được sự tự do.
Các bài kệ trong phẩm này không phủ nhận tình cảm con người, mà hướng dẫn cách nhìn nhận bản chất của sự luyến ái để tránh khỏi những sầu muộn khi chia ly.
209.
Tự chuyên, không đáng chuyên
Không chuyên, việc đáng chuyên.
Bỏ đích, theo hỷ ái,
Ganh tị bậc tự chuyên.
Chuyên tâm làm những việc không đáng làm, nhác tu những điều cần tu, bỏ việc lành mà chạy theo dục lạc, người như thế dù có hâm mộ kẻ khác đã cố gắng thành công, cũng chỉ là hâm mộ suông.
210.
Chớ gần gũi người yêu,
Trọn đời xa kẻ ghét.
Yêu không gặp là khổ,
Oán phải gặp cũng đau.
Chớ kết giao với người đáng ưa, chớ kết giao với người không đáng ưa. Không gặp được người thương yêu là khổ, gặp người thù oán cũng khổ.
211.
Do vậy chớ yêu ai,
Ái biệt ly là ác.
Những ai không yêu ghét,
Không thể có buộc ràng.
Thế nên chớ đắm yêu, vì đắm yêu bị biệt ly là khổ. Nếu không còn những niệm yêu ghét thì không điều gì ràng buộc được.
212.
Do ái sinh sầu ưu,
Do ái sinh sợ hãi.
Ai thoát khỏi tham ái,
Không sầu, đâu sợ hãi?
Từ hỷ ái sinh lo, từ hỷ ái sinh sợ; xa lìa hết hỷ ái, chẳng còn lo sợ gì.
213.
Ái luyến sinh sầu ưu,
Ái luyến sinh sợ hãi.
Ai giải thoát ái luyến
Không sầu, đâu sợ hãi?
Từ tham ái sinh lo, từ tham ái sinh sợ; xa lìa hết tham ái, chẳng còn lo sợ gì.
214.
Hỷ ái sinh sầu ưu,
Hỷ ái sinh sợ hãi.
Ai giải thoát hỷ ái,
Không sầu, đâu sợ hãi?
Từ tham dục sinh lo, từ tham dục sinh sợ; xa lìa hết tham dục, chẳng còn lo sợ gì.
215.
Dục ái sinh sầu ưu,
Dục ái sinh sợ hãi.
Ai thoát khỏi dục ái,
Không sầu, đâu sợ hãi?
Từ lạc dục sinh lo, từ lạc dục sinh sợ; xa lìa hết lạc dục, chẳng còn lo sợ gì.
216.
Tham ái sinh sầu ưu,
Tham ái sinh sợ hãi.
Ai giải thoát tham ái,
Không sầu, đâu sợ hãi.
Từ ái dục sinh lo, từ ái dục sinh sợ; xa lìa hết ái dục, chẳng còn lo sợ gì.
217.
Đủ giới đức, chánh kiến;
Trú pháp, chứng chân lý,
Tự làm công việc mình,
Được quần chúng ái kính.
Đầy đủ giới hạnh và chánh kiến, an trú Chánh pháp, rõ lý chân thường, viên mãn các công hạnh, ấy mới là người đáng ái mộ.
218.
Ước vọng pháp ly ngôn
Ý cảm xúc thượng quả.
Tâm thoát ly các dục,
Xứng gọi bậc Thượng lưu.
Khát cầu pháp ly ngôn, sung mãn tâm cứu xét, không đắm mê dục lạc, ấy là bậc Thượng lưu.
219.
Khách lâu ngày ly hương,
An toàn từ xa về,
Bà con cùng thân hữu,
Hân hoan đón chào mừng.
220.
Cũng vậy các phước nghiệp,
Đón chào người làm lành.
Đời này đến đời kia,
Như thân nhân, đón chào.
(219-220) Người khách ly hương lâu ngày, từ phương xa trở về an ổn, được bà con thân hữu đón mừng như thế nào, thì người tạo phước nghiệp cũng vậy, khi từ cõi đời này sang cõi đời khác, phước nghiệp của họ là kẻ thân hữu đón mừng họ.